Kervansaray nedir?

Etrafı yüksek duvarlı, içinde yatakhane, ahır, avlu, mahzeni olan handır. Tacirler, mal ve hayvanlarıyla burada konaklar.

 
 

Sözlük

Kervansaray ne demektir?

Türk Dil Kurumu (TDK) sözlüğü, ‘kervansaray’ kelimesinin karşılığını şöyle veriyor;

“Ana yollarda kervanların konaklaması için yapılmış olan büyük han.”

Kervanların ticaret yolları üstündeki bir konak yeri olan kervansaraylara, kervanhan da denilmektedir.

Kervansarayın tarihçesi nedir?

Kervansaraylar ilk kez 10. asrın sonlarına doğru Selçuk Hanları tarafından Orta Asya'da yaptırılmıştır. Önceleri askeri savunma için düşünülmüş, zaman geçtikçe artan ticaret ve dini ihtiyaçları karşılaması için genişletilmiştir. Selçuklu devrinde ticari yol ağı üstünde kervanların akşamları güvenli bir biçimde konaklamaları ve ihtiyaçlarını görmeleri için sultan hanı da adı verilen kervansaraylar yapılmıştır. Büyük ticaret yolları üstünde kurulmuş olan Selçuklu kervansaraylarının aralarındaki uzaklıklar, deve yürüyüşü ile gün içerisinde dokuz saat, yani 40 kilometre esas tutularak saptanmıştır. Çevrelerindeki yüksek duvarlarla korunan ve barış zamanlarında pazaryeri olarak da iş gören bu kervansaraylar savaşta kale olarak da kullanılırdı. Selçuklu kervansarayları üç genel tipe münasip olarak yapılmışlardır. Bunlar, yazlık adı verilen avlulu, kışlık adı verilen kapalı ve her iki türün birleştirilmesinden oluşan karma tiplerdir. Osmanlı İmparatorluğu devrinde şehirlerdeki hanlar ticaret ve konaklamak için yapılmış gelir getirici vakıf yapılarıdır.

Selçuklu kervansaraylarının özellikleri nelerdir?

Selçuklu kervansarayları başlangıçta, yolcuların ve kervanların konaklamaları ve ihtiyaçlarını görmeleri için, semerci, urgancı, nalbant, demirci gibi atölyeleri, mutfak, hamam, tıbbi yardım, çayhane ya da kahvehane, yatak bölümü, binek ve yük hayvanları için yarı kapalı bölümü, ayrıca bazılarında Mescit bile bulunurdu. Hanlarda verilen hizmetlerden para alınmazdı.

Kervansaraylar Selçuklu Sultanları ve devlet adamlarınca vakıf olarak kurulmuştur. Bir kervansarayın temel işleyişini sağlayan yasal ve parasal mekanizma, döneme ilişkin vakfiyelerde tanımlanmıştır. Kervansaray çalışanları; çalışanlar başında yer almakta olan nazır, kontrolleri yapan bir müsrif, bir mütevelli (handa olması gerekmiyor), bir hancı, bir muzif (sorumlu müdür), emir havayıcı (gereken erzak ve malzemeyi sağlayan), aşhanede bir aşçı, bir baytar ve atlı bir hizmet adamı, mescit için bir imam ve müezzin olarak kaydedilmiştir. Bir kervansarayda yerli ve yabancı ayırt edilmeksizin herkese üç gün yiyecek - içecek verilmiş, farklı din, dil ve ırktan olan insanlar bu mekanlarda bir tür dünya vatandaşlığı yaşamışlardır.

Kervansaraylar, kervanların tüm gün süren yorucu yolculuktan sonra konaklamalarını, bu arada yolcuların ve hayvanların her çeşit ihtiyaçlarını karşılayabilecek yatakhane, aşevi, erzak ambarı, depolar, ahırlar, mescit, şadırvan, hamam, eczane, ayakkabıcı, nalbant için gereken mekanlar bulundurmakta ve bu hizmetleri karşılıksız vermektedirler (Turan, 1946-Bakır, 1998). Kervansarayların boyutları, üstüne inşa edildikleri yolun, ticaret hacmine, dolaylı olarak konaklayacak kervanların büyüklüğüne ve yaptıranların gücüne bağlı olarak değişmiştir.

Selçuklu Kervansaraylarının Mimarı o zamanın en ünlü mimarları olan Kölük bin Abdullah ve Kaluyan El-Konevi'dir.

Uzun ince bir yoldayım türküsünde, Aşık Veysel yaşamı bir “iki kapılı bir handa” geziye benzetir; böylelikle kırsal alanlarda hanların önemini belirtir.

Kervansaraylar nasıl sınıflandırılır?

Kervansaraylarda "açık" ve "kapalı" bölümlerin varlığı ölçüt olarak kullanılmış, buna göre de;

Sadece kapalı kısmı olan "hol" hanlar,

Hem açık, hem kapalı kısmı olan hanlar,

Sadece açık kısmı olan "açık kısım" hanlar olarak üç grupta sınıflanmıştır.

Bu gruplamadan ayrı olarak iç içe iki plandan oluşan "eşodaklı" hanlar da, farklı tip olarak tanımlanmıştır.

İşlev ağırlıklı tipolojiye göre ise kervansaraylar; yalnız barınak kısmı olan hanlar, barınak ve servisleri olan hanlar olarak iki temel gruba ayrılmaktadır.

Anadolu kervansaraylarında mescitler, avlu önyüzünde 3802 avlu ortasında fevkani köşk mescit olarak görülür. Mescidi avlu ortasında olan kervansaraylar, Konya – Nevşehir yolu üstündeki Ağzıkara Han, Kayseri - Sivas yolu üstündeki Tuzhisarı Sultan Han, Konya - Aksaray yolundaki Sultan Han ve Afyon - Konya yolu üstündeki Sultandağı Sahip Ata Hanı olmak üzere dört adettir.

Anadolu’da kervansaraylar hangi ticaret yolları üzerine kurulmuştur?

Doğu-batı ticaret yolu: Birincisi, Ayas 3802 Antalya veyahut Alâîyye'den başlayan ve Konya’da odaklanarak Orta Anadolu üstünden Aksaray - Kayseri - Sivas - Erzincan - Erzen–i Rûm - Erciş - Iğdır yoluyla Tebriz’e uzanan doğubatı ticaret yoludur.

Kuzey-güney ticaret yolu: İkincisi ise Antalya ya da Alâîyye 3802 Ayas başlangıç olmak üzere Konya - Aksaray - Kayseri üstünden Sivas’ta düğümlenerek Erzincan - Erzen-i Rûm yoluyla Tebriz yahut Tokat - Amasya yoluyla Sinop 3802 Samsun limanlarına ulaşan kuzey-güney ticaret yoludur.

Kervansaraylar ağı: Selçuklular, kuzeyde Sinop ve Samsun ile güneyde Alâîyye (Alanya) ve Antalya limanları arasında ulaşım bağlantısını kurmak yoluyla Güney Rusya - Suriye - Mezopotamya ve Orta Asya - Hindistan - İran - Avrupa yönünde uzanan kuzey-güney ve doğu-batı milletlerarası ticaret yolunu Anadolu coğrafyasına çekebilmek için İran - İslâm ve Orta Asya - Türk devlet geleneğinden gelen miras bünyesinde, Sultan 3802 yüksek devlet görevlileri tarafından milletlerarası ticaret yolları üstünde vakıf olarak yaptırılan tüccar kervanlarının konaklama-güvenlik-sağlık gibi gereksinimlerinin karşılanması için sosyal–ekonomik ve askeri işlevli bir kervansaraylar ağı kurmuşlardır.

Anadolu’daki ünlü kervansaraylar hangileridir?

Aksaray – Konya: Aksaray'dan batıya Konya'ya doğru yol üstünde bulunan kervansaraylar;

Sultan Han

Obruk Han

Zazadin Han

Aksaray - şamil dağı: Aksaray'dan doğuya Kayseri'ye doğru yol üstünde bulunan kervansaraylar;

Saruhan Kervansaray

Afyon – Eğirdir: Afyon'dan güneye Eğirdir'e doğru yol üstünde bulunan kervansaraylar;

Ertokuş Han

Denizli – Eğirdir: Denizli'den doğuya Eğirdir'e doğru yol üstünde bulunan kervansaraylar;

Ak Han

Hanabad Kervansarayı

Antalya – Eğirdir: Antalya'dan kuzeye Eğirdir'e doğru yol üstünde bulunan kervansaraylar;

Evdir Han

Kırkgöz Han

Susuz Han

İncir Han

Eğirdir Han

Alanya'dan batıya Antalya'ya doğru yol üstünde bulunan kervansaraylar;

Şarafsa Han

Alara Han

Karga Han

Yıldız Han

Osmanlı Kervansarayları hangileridir?

Erzurum Rüstem Paşa Kervansarayı: Rüstem Paşa Kervansarayı , Erzurum 'da bulunan 16. yüzyıl Osmanlı yapısı bir kervansaraydır. “Rüstem Paşa Bedesteni” veyahut“ Taş Han” olarak da adlandırılır. (Kaynak: Vikipedi)

Emlak Mimar