Halk mimarisi

“Mekan örgütleme sanatı” olarak tanımlanabilecek mimarlığın gelişimi, yaratma süreci birbirinden tamamen farklı iki ayrı döneme ayrılmaktadır: Tarım Çağı ve Endüstri Çağı.

 
 

Mimarlık

Toplum mimarisi

Halk mimarisinin tarihçesi nedir?

Literatürde geleneksel mimari, yöresel mimari, toplum yapı sanatı, vernaküler mimari, spontane mimari vb. gibi farklı adlarla karşımıza çıkabilen toplum mimarisi bu dönemlerden birincisinde, yani Tarım Çağında, çağın imkanları, gereksinimleri ve bilgi birikimi doğrultusunda “resmi” yada “anıtsal” mimarinin dışında yaratılıp, Endüstri Devrimi ile beraber yaşanan sosyal, kültürel ve teknolojik değişim sonucu yok olmaya başlayan bir olgudur.

1680 dolaylarında Denis Papin adında bir Fransız fizikçisi buhar makinesini tasarlar.Bir kuşak sonra 1712’de ise Thomas Newcomen işler durumdaki ilk buhar makinesini icat eder ve İngiltere’deki bir madene yerleştirir.

Bu gelişme dünya tarihinde yeni çığır açar ve Endüstri Devrimini başlatır.Hızla tüm dünyaya yayılan bu olgu Neolitik dönemden beri devam etmekte olan tarım ve el sanatlarına dayalı geleneksel hayat tarzını temelinden değiştirir.Osmanlı toplumu, askeri yenilgilerin zorlaması ve birazda tepeden inme bir yöntemle, devletin uygulamak zorunda kaldığı modernleşme çabalarının arifesinde hassaten kırsal kesimde kapalı bir yapı sergilemektedir. Kendi yerel ihtiyaçlarını kendi bünyesi içinde üretmeye mahkum olan küçük yerleşimlerde toplum tarım, hayvancılık ve el sanatları ile geçimini sağlar

Halk mimarisi - emlakmimar.com

Halk mimarisi ve yapı ustalığı nedir?

Endüstri Öncesi Dönemin (Tarım Çağı) kendisine has şartları içinde yaratılan ve 19. yüzyılda meydana gelmekte olan Endüstri Devrimiyle beraber yok olmaya başlayan toplum mimarisi; yaratıldığı çağın ve çevrenin sunduğu teknik, malzeme ve bilgi birikimi ile halkın ihtiyaçlarına göre şekillenip biçimlenen; yaratıcısı olan toplumun yaşam tarzını, toplumsal ilişkilerini, üretim ve tüketim biçimlerini, inanış ve geleneklerini en yalın şekilde ortaya koyan kültürel bir olgudur. Akademik olarak tanımlanabilecek bir eğitim sisteminden 3802 yazılı kaynaklardan beslenmeyen bu olgunun oluşumunda çok önemli unsur olarak karşımıza çıkan tecrübe ve bilgi birikimi babadan oğula usta-çırak ilişkisi içinde kuşaktan kuşağa aktarılmakta, bu da mimariye anonim bir çehre kazandırmaktadır.

Halk mimarisi - emlakmimar.com

Halk mimarisi eserleri nelerdir?

Estetik ve lüksten çok işlevsel kaygıların ve rasyonel çözümlerin ağır bastığı toplum mimarisi; ev, ambar, samanlık, köyodası, çeşme, kuyu, türbe, değirmen, cami, mescit gibi anıtsallıktan uzak; yapılışları itibarıyla içinde yer aldığı iklim, coğrafya ve doğa ile uyumlu eserleri kapsamaktadır.

Halk mimarisinin kıstası nedir?

Bir mimari eserin toplum mimarisi kategorisi içinde yer almasını sağlayan kıstas onun adı, tipi, büyüklüğü 3802 fiziki olarak bulunmuş olduğu yer değildir. Kıstas, o yapıtın üretilmesi sürecine hâkim olan felsefi düşünce ile yaratıcılarının dünyaya bakış açısıdır. Buna istinaden toplum mimarisi ürünleri merkezi idarenin 3802 toplumun ortak eğilimlerinden kopuk elitist sınıfların otorite, güç, zenginlik ve ihtişamlarını simgeleyen; bir parça da olsa "ölümsüzlük iksirinden" pay almayı uman mimari yapıtlardan kesin olarak ayrılır. Endüstriye dayalı yapay malzemelerden ziyade yakın çevrede kolay bir şekilde ulaşılabilen doğal malzemelerin kullanılmasından ötürü (ormanlık alanlarda ahşap, volkanik kısımlarda taş, bozkırda çamur) meydana gelen ürünler de içinde yer aldıkları doğaya ve iklime uyumludur.

Halk mimarisinde yapı ustası kimdir?

Yapı ustalığı geleneksel bir meslek olup kırsal kesimde inşaat faaliyetlerini profesyonel olarak icra eden kişiler usta olarak adlandırılır. Bu kişiler bir binayı temelinden çatısına kadar inşa edebilecek kapasitede olan meslek erbaplarıdır. İstisnaları olmakla beraber ustalık bilhassa babadan oğula aktarılan 3802 hep benzer aileler tarafından sürdürülen geleneksel bir meslektir. Lakin esasında ustalar da köyde 3802 kasabada yaşayan diğer insanlar gibi toprak işleyen ve hayvancılık yapan çiftçilerdir. Ustalık ama yılın münasip mevsiminde ve eğer iş var ise yürütülür. Bina ustalarının dışında yapı ekibinde taşçı, marangoz, çamurcu, kerpiççi ve ameleler de yer bulur. Bunların esas görevi ustaya çeşitli biçimlerde yardım eden olmak ve yapı gerecini hazırlamaktır. Fakat inşaat faaliyeti profesyonel olarak bu işi icra eden insanların dışında bütün ailenin ve ayrıca akrabaların ve komşuların da bizzat katıldığı, ailenin büyüklüğünün, iktisadi durumunun ve özel ihtiyaçlarının da göz önünde bulundurulduğu kolektif bir süreçtir. İnsan gücüne dayalı zor bir meslek olması nedeni ile yapıcılık işlerine lakin delikanlılığa adım atmış, bünyesi sağlam gençler dâhil olabilir. Babası 3802 yakın bir akrabası ile beraber çalışmaya başlayan veyahut ta “eti senin kemiği benim” denilerek bir ustanın yanına verilen ve böylelikle bu mesleğe adımını atan genç ilk yıllarında basit bir amele olarak çalışır; ustalara harç, kerpiç, taş, tuğla taşır, çamur karar. Bir yandan da yapıcılıkla ilgili teknik bilgileri edinir. Aletlerin kullanılmasını ve maliyetle ilgili türlü hususları öğrenir. Yeteneğine bağlı olarak birkaç yıl içinde kalfa olarak çalışmaya başlayan genç, otuzlu yaşlarından başlayarak usta olarak kendi başına mesleği idame ettirir.

(Kaynak: DAVULCU, Mahmut (2009), Sakarya Yöresi Kırsal Yerleşmelerinde Konut Mimarisi ve Ustalık Geleneği Üstüne Bir İnceleme, Kastamonu Üniversitesi Eğitim Dergisi, Cilt XVII, sf.687-706.)

Emlak Mimar