Darülkurra - Darulkurra nedir?

Osmanlı döneminde sultan veya paşalar adına yaptırılan cami, külliye ve medrese yerleşkesi içinde bulunan ve Kur’an okuma eğitimi verilen binalardır. ‘L’ veya ‘U’ biçiminde hücreli yapılardır. En ünlüsü olan Selimiye Darülkurrası, bugün Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün müzesidir. Mescit ve türbeler de darülkurra olarak kullanılmaktaydı. Darülkurrada eğitim veren de gören de maaşa bağlanırdı.

 
 

Mimarlık

Darülkurra ne demektir?

Dar (yer, mekan, ev) ve kurra (okuyan anlamındaki kari kelimesinin çoğulu) kelimelerinden meydana gelmekte olan darülkurra "darü'l-kur'an" ve "darü'lhuffaz" olarak da anılmaktadır .

Osmanlı mimarisinde ilk darülkurra yapılarını tespit etmek güçtür. Kaynaklarda 14. yüzyıl sonlarında Yıldırım Beyazıt tarafından Bursa Ulu Camii'ne bitişik yaptırılan ve "muallimhane "olarak" anılan bir yapının, esasen darülkurra olduğu beIirtilmektedir.

Osmanlı mimarisinde 15. yüzyıl sonlarına kadar darülkurralar ya daha önce belirtildiği gibi muallimhane-mektep olarak anılmış 3802 darülkurra olarak kaynaklara geçen yapılar ortadan kalkarak mimari özellikleri konusundaki bilgiler sınırlı kalmıştır.

Anadolu-Türk mimarisinde bugünümüze ulaşan ilk darüllkurralar Konya'da 15. yüzyılda Karamanoğulları tarafından yaptırılan ve darülhuffaz olarak anılan yapllardır. Daha sonrasında 6. asrın ikinci yarısında Sinan tarafından yapılmış olan Süleymaniye (1555’ten önce), Vefa Hüsrev Kethuda (1565-1566), Eyüp Sokollu Mehmet Paşa (1568-1569), Üsküdar Atık Valide (1578'den önce) ve Mimar Davut Ağanın eseri olan Edirne Selimiye (1590'lı yıııarın başı) Darülkurraları, yapısal özellikleri ile zamanı en iyi yansıtan çeşitlemelerdir.

Erken dönemden başlayarak büyük 3802 küçük forksiyonlu Osmanlı külliyelerinin bir parçası olan darülkurralar, şurada verilen eğitimle ilgili olarak genelde bir cami ya da mescitin yanında yer almaktadırlar. Osmanlı zamanında cami görevlilerinden olan karilerin darülkurralarda yetiştikleri görülür

Sıbyan mektebini bitiren ve alt seviyedeki bir darülkurrada hıfzını tamamlayan bir kişi, üst seviyedeki bir darülkurraya devam ederek ilm-i kıraat eğitimi almaktadır. Darülkurraların başında "Şeyhül-kurra" diye adlandırılan dönemin en iyi Kuran okuyan kimseleri bulunuyordu.

İlm-i kıraat, kurra ilmi ve şeyhül-kurra gibi darülkurralarla ilgili tüm şartlar, ayrıntılı bir biçimde vakfiyelerde bulunur

16. asrın sonlarından başlayarak Osmanlı Devletinin içerisinde bulunmuş olduğu ve nerede ise her alanda hissedilen değişim rüzgarı, külliye mimarisini de etkilemiştir. 17. ve 18. yüzyılda türlü sebeplerle farklılaşan külliye anlayışında darülkurralar, küııiye elemanları arasında pek yer almayan yapılardır. İşte 17. ve 18. yüzyıl mimari yapılanmasında yer almayan darülkurralarda verilen kıraat eğitiminin daha önce yapılmış olan darülkurralara karşın böyle zamanlarda hangi yapılarla devam ettiği, İstanbul ve Anadolu da vakıfları bulunan sultan ve sadrazam vakfiyelerinden anlaşılmaktadır. (Kaynak: Dr. Zerrin Köşklü, Atatürk Üniversitesi)

Osmanlı’dan kalan en önemli darülkurralar hangileridir?

Bazı vakfiyelere göre 17. ve 18. yüzyıllara ait darülkurra yahut kurra eğitimi verilen yapılar şu şekildedir:

Bugünümüze ulaşan ve zamanı en iyi ifade eden darülkurra, İstanbul Sultan Ahmet Darülkurra'sıdır. Sultan 1. Ahmet tarafından 1609-1620 yılları arasında tamamlanan külliyenin bir parçası olan bu darülkurra, türbenin güney batısında yer bulur. Türbenin yanında türbeye açılan penceresi ile farklı bir konumda yerleştirilen darülkurra, kare planlı ve tek kubbeli bir şema göstermektedir. Sultan 1. Ahmet'e ait 1022 tarihli vaktiyede "... deyu camii latifi cennet asa kurbünde bir darülkurrai behçet efza bina ve inşa buyurdular... " (VGMA. No: 1968 s.444) biçimindeki ifade de darülkurra yapısının yeri vurgulanmaktadır.

İstanbul'da 1660-1663 yılları arasında Hatice Turhan Sultan tarafından tamamlanan Eminönü Yeni Camii Külliyesi'nde de bugünümüze ulaşmayan bir darülkurranın varlıgı bilinmektedir. Hatice Turhan Valide Sultan'ın vakfıyesinde adı geçen darülkurra, Sultan Ahmet Külliyesi'nde olduğu gibi bu dönemin az sayıdaki öreklerindendir.

İstanbul dışında Anadoluda böyle zamanlarda bugünümüze ulaşmayan bazı darulkurraların varlığı yine vakfiyelerle belgelenmektedir. Bunlardan Urfa'da 1737 tarihli Rahmiye Medresesi'ne vakıfta bulunan Hacı Abdulfettah İbni Şaban'ın vakfiyesinde "... ve dar-ı kurrai Rahmiye'de sakin olan kurra efendiye onbeş kuruş senevi verip...ve şehriye iki buçuk kuruşla senevi otuz kuruş yine kurra olan efendiye verip... " diye belirtilmiş şartlardan ve yine H. 1305/1887 tarihli sicilde ".. Urfa'da vaki Abdurrahim Efendi nam sahibü'l-hayrin vakfeylediği Rahmiye Medresesi demekle marufHasan Paşa Camii şerifi derununda kain bir baba neflse ile bir bah darülkurranın tevelliyetini evlad-ı benin ve benatının .biçimindeki ifadeden anlaşıldığı gibi, Rahmiye Medresesi'nin yanında bir darülkurranın bulunmuş olduğu anlaşılmaktadır.

Yine Urfa'da Hacı Kasımoğlu Hacı İbrahim Efendi tarafından 1723 senesinde yaptırılan İbrahimiye (Debbağhane) Medresesi'nin üst katında bir darülkurranın bulunmuş olduğu medrese vaktiyesinde ortaya çıkmaktadır. Hacı İbrahim Efendi'nin H. 113 8 (1725-1726) tarihli vakfiyesinde "... ve yine medrese-i mezkürenin canib-i kıblesinde yedi adet hücerat ve ıttisal-ı müntehalarında iki adet kenifve fevkinde bir mağ üzere bir hücre-i kebir darülkurra olmak için, .. " cümleleriyle hücre, tuvalet ve üstünde bir darülkurra yapısına işaret edilmektedir. Medresenin bugünümüze yalnızca bazı bölgeleri orijinal olarak ulaşmış, vakfiyede belirtilmiş darülkurra ve diğer mekanlar ortadan kalkmıştır.

Darülkurraların yapısal özellikleri nelerdir?

Vakfiyede, medrese hücrelerinin darülhadis eğitimine, yanında bulunan yapının, darülkurra olarak açıkça zikredilmesi ve darülkurra hakkında tüm şartların belirtilmesi, medresedeki eğitimin sınıflandırılmasına ışık tutmaktadır. Damlhadis ve darülkurra olarak eğitim ve öğretimin ihtisas alanları belirlenen bu medrese, tipolojik açıdan L halinde düzenlenen hücreler ile hücrelerden ayrı sekizgen planlı dersane-mescit olarak incelenmektedir.Bu da eğitim çeşitlerine göre özel isimler alan medreselerin genel olarak benzer yapısal özellikleri yansıtmalarından kaynaklanmaktadır.

Köprülü Mehmet Paşa Medresesi'nde görülebilen darülkurra (dersane-mescit) uygulamasının farklı yorumu, İstanbul Amcazade Hüseyin Paşa Medresesi'nde görülür. 1700 senesinde sadrazam Amcazade Hüseyin Paşa tarafından yaptırılan külliyede U biçimindeki hücrelerin güneyinde yine hücrelerden ayrı olarak tasarlanan bir dersane-mescit bulunur

Amcazade Hüseyin Paşa'nın 1112 tarihli vakfiyesinde dersane-mescit hakkında şartlar şöyle belirlenmiştir.

"şeyhülkurra nasb ve tayin olunup eyyami mutadede Meşayihül kurra olanlar için Mescid dahilinde muayyen olan mevzide müdavimi hizmeti ikra ve talim olup beher yevm kendilerine otuz akça vazife verile ve onlardan teallüm ve telemmüz eden mütealliminden kıraeli vücuhu seb'a veyahut teallümi turuku aşere eden huffazdan dört şürekdsından faik talibler Halife namınaa dörder akça ve onaltı nefer şürekdsından mümtaz ve racih müstaid taliblere yevmiye ikişer akça verile... " (VGMA. No: 2135, s.128). Buradaki ifadelerden dersane-mescitin benzer zamanda, kurra eğitiminin yapıldığı bir mekan olduğu anlaşılmaktadır.

Medreselerdeki darülkurra hücresinin özellikleri nelerdir?

İncelenen devirde darülkurra olarak düşünülen bir yapı çeşidi de medreselerde bir hücrenin bu amaçla değerlendirilmesidir. 1700 senesinde Şeyhülislam Feyzullah Efendi tarafından Erzurum'da yaptırılan Kurşun Külliyesinde l7 medrese hücrelerinden birisi, darülkurra olarak kullanılmıştır.

Şeyhülislam Feyzullah Efendi'nin tarihsiz vakfıyesinde medrese ve darülkurra hakkında şartlar da şöyle tesbit edilmiştir. ". .. ve kezalik ol medresei müessesede mebniye olan on aded hücrede sakin olan talebeden muidden ders alan kimesneye yevmiye onar akça vazife ve maada dokuz adet hücrenin her birinde sakin olan talebeye yevmiye sekizer akça verile ki mecmuu vazifeyi talebe yevmiye seksen iki akça eder ve medresei mezburede darülkurra tayin olunan hücreyi meymenede ıkra ve talime kadir ve ilmi vücuhatta mahir bir kimesne şeyhülkurra olup kendüye otuz akça verile ve iki kimesne dahi darülkurrada halife olup her birine yevmiye üç akça vazife verile... " (VGMA. No: 2225, s. 94) Vakfiyeden de anlaşılacağı gibi medrese hücrelerinden biri darülkurra olarak ifade edilmiş ve bu amaçla gereken düzenlemeler yapılmıştır.

Camilerde darülkurra yapılarının özellikleri nelerdir?

Başlangıçtan beri darülkurralarda verilen eğitimle alllkalı olarak darülkurralar camiierin içerisinde 3802 sonraları yapı olarak hemen yakınında yer almaktadırlar.Osmanlı zamanında bilhassa selatin camilerinde "cüzhan" adıyla anılan kariler Kuran okurlardı. Bu uygulama darülkurraların mimari anlamda ortadan kalktığı böyle zamanlarda de devam etmiş, camiler benzer zamanda kıraat ilmi eğitimi yapılmış olan mekanlar olarak değerlendirilmiştir. 17. ve 18. yüzyıla ait bazı sultan ve sadrazam vakfiyelerinde camilerde Kuran okunması ve kurra eğitimi hakkında şartların belirlenmesi, uygulamanın örneklendirilmesi açısından dikkat çekicidir.

1726 senesinde Nevşehirli Damat İbrahim Paşa tarafından Nevşehir'de yaptırılan Damat İbrahim Paşa Camii , kıraat eğitimi yapılmış olan Anadolu camilerinden biridir. (Kaynak: Dr. Zerrin Köşklü, “Vakfiyelere Göre 17. ve 18. Yüzyıllarda Bir Eğitim Kurumu Olarak Osmanlı Darülkurraları” (Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 14 Erzurum 2000, Sayfa 271)

Mimar Sinan eseri darülkurralar hangileridir?

Klasik Osmanlı mimarisi denince akla ilk gelen kişi olan Mimar Sinan, 70 darülkurra inşa etmiştir. Mimar Sinan eseri darülkurralardan öne çıkanlar şunlardır;

Sultan Süleyman Han Dârülkurrâası (İstanbul’da),

Vâlide Sultan Dârülkurrâsı (Üsküdar’da),

Hüsrev Kethüdâ Dârülkurrâsı (İstanbul’da),

Mehmed Paşa Dârülkurrâsı (Eyüp’te),

Müftü Sa’di Çelebi Dârülkurrâsı (Küçükkaraman’da),

Sokullu Mehmet Paşa Dârülkurrâsı (Eyüp’te),

Kâdızâde Efendi Dârülkurrâsı (Fâtih’te).

Selimiye Darülkurrası’nın özellikleri nelerdir?

Edirne Selimiye Camisinin kıble yönünde bulunan medreseden batıda, güney köşesinde yer alanı Dar’ül Kurra olarak tanınmaktadır. Diğer medreselerde olduğu gibi bu yapılarda da mimari bileşenler, dershane ve hücrelerdir.

Selimiye Dar’ül Kurra’sı bir dershane, on bir hücre ve helâ mekânından oluşur. Hücre sayısı Dar’ül Kurra’da kalan hafızların sayısına uymaktadır. Yapı benzer külliye içerisinde yer almakta olan Dar’ül Hadis medresesiyle büyük benzerlik göstermekle beraber, şurada hücreler avlu etrafında L oluşturacak şekilde dizilmiş, dershane hücrelerden ayrı olarak avlunun kuzey kenarına yerleştirilmiştir. Yapının güneybatıda yüksek bir istinat duvarı üzerinde yükselen koluyla, kıble yönündeki bölümü pahlı bir dönüşle biri birine bağlanmaktadır. Aşağıda sokak seviyesinde bulunan dükkân cephelerinde köşe çözümünü kolaylaştıran bu ayrıntı medrese planında daraltarak zorlaştırmıştır.

Darülkurra - Darulkurra nedir? - emlakmimar.com

Mimar Sinan’ın yaptığı Dar’ül Kurra’lar arasında bugünümüze ulaşabilen hücreli düzene sahip tek Dar’ül Kurra Medresesi şu an Darül Hadis medresesinde olduğu gibi eğitsel amacıyla; Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne bağlı Vakıf Müzesi olarak hizmet vermektedir.

Dar'ül Kurra Medresesi, Selimiye Külliyesi içinde, Selimiye Cami'nin güneybatı köşesinde yer alır. Cami, Dar'ül Hadis ve Dar'ül Kurra Medreseleri ve mektepten oluşan külliye, Osmanlı Devletinin Mimarbaşı Sinan tarafından 1569-75 yılları arasında Sultan II. Selim adına inşa edilmiştir.

Darülkurra - Darulkurra nedir? - emlakmimar.com

Düzgün kesme taş ve tuğla malzeme ile bina edilen Dar'ül Kurra Medresesi'ne görkemli bir taç kapı ile girilir. Ortada dikdörtgen avluyu dört yönden revak çevreler. Revağın gerisinde doğu yönde yer almakta olan kare planlı kubbeli büyük oda dershane ve mescit, güney ve batı yöndeki odalar medrese hocalarının ve öğrencilerinin kaldığı odalar olarak kullanılmıştır.

Vakıflar Genel Müdürlüğünce 2006 senesinde restore edilen yapıya Selimiye Vakıf Müzesi olarak işlev verilmiştir.

Müzede; Vakıflar Genel Müdürlüğüne bağlı cami ve mescitlerden elde edilen tarihi eser niteliği kazanmış teberrukat eşyalarından örnekler, Osmanlı devrine ait yapıların onarımları esnasında ele geçen çini parçaları, lüleler, Vakıf cami ve mescitlerinden gelen hat levhalar, Kur'an-ı Kerimler, şamdanlar, hilyeler, usturlaplar, rahleler, çini parçaları ve farklı objeler sergilenmektedir. Ek olarak dershane olarak kullanılabilen büyük odada yapının özgün işlevini yansıtan bir canlandırmaya yer verilmiş, revak kısmında de Mimar Sinan anlatılmaya çalışılmıştır.

Adres: Meydan Mahallesi Taş Odalar Sokak. No:2 Selimiye Dar'ül Kurra Medresesi / Edirne

Telefon: 0284 212 11 33

Faks: 0284 212 32 33

Giriş Ücretsizdir.

Süleymaniye Külliyesi Darülkurrası’nın özellikleri nelerdir?

Darülkurra - Darulkurra nedir? - emlakmimar.com

Eser; İstanbul Kültür Envanteri’nde şu notlarla yer alır;

Envanter No: EMI789

Adı: SÜLEYMANİYE KÜLLİYESİ DARÜLKURRASI

Diğer Adları: TÜRBEDAR EVİ

Kültür Zamanı: Osmanlı

Yapım Tarihi: 16. YY.

Fiziki Özellikler

Yakın Tarihli Onarım: Hayır

Taşıyıcı Sistem: Yığma – Tuğla –Taş

Örtü Çeşidi: Eğrisel -Kubbe

Örtü Malzemesi: Kurşun

Plan Özellikleri: KARE PLANLI, 9 M. ÇAPINDA TEK KUBBELİ BİR YAPIDIR.

Cephe Özellikleri: HER CEPHESİNDE İKİ KATLI İKİŞER PENCERE Bulunur. ÇİFT KOLLU DUKUZ BASAMAK MERDİVENLE ERİŞİLEN KAPISI DARÜLKURRA'NIN GÜNEY CEPHESİNDEDİR. HAZİREYİ ÇEVRELEYEN DUVARLAR DA İKİ YANDA YAPININ GÜNEY KÖŞELERİNE SAPLANIRLAR. BASIK KUBBESİNİN SEKİZGEN KASNAĞI DA Hayli ALÇAK, KUBBE GEÇİŞLERİ TROMPLUDUR. DUVARLAR KESME KÜFEKİ TAŞINDAN ÖRÜLMÜŞTÜR.

Cephe Devşirme Malzeme: Görülmedi

Teknik Donatı: Elektrik

Sağlamlık Durumu: Orta

Diğer Özellikler

Mimari Uslup: KLASİK DEVİR

Yazıt: Yok

Özgünlük Durumu (fiziki: Az Değişmiş

Özgünlük Durumu (İşlevsel): Özgün Değil

Kullanım Durumu

Yapan Mimar: MİMAR SİNAN

Mal Sahibi: Kamu

Bak. Sor. Kuruluş: Kamu

Resmi Kayıtlar

Tescil Durumu: Tescilli

Sokullu Mehmet Paşa Darülkurrası’nın özellikleri nelerdir?

Darülkurra - Darulkurra nedir? - emlakmimar.com

Envanter No: EYP_0061

Adı: SOKULLU MEHMET PAŞA DARÜLKURASI

Kültür Zamanı: Osmanlı

Yapım Tarihi: 1568-1578

Fiziki Özellikler

Taşıyıcı Sistem: Yığma-Tuğla-Hatıllı-Taş-Hatıllı

Örtü Çeşidi: Eğrisel-Kubbe

Örtü Malzemesi: Kurşun

Plan Özellikleri: KARE PLANLI YAPI, ÜÇ SIRA TUĞLA VE BİR SIRA KESME TAŞTAN YAPILMIŞ

OLAN DARÜLKURRA'NIN YANINDA VE ARKASINDA HAZİRE Bulunur

Cepheye İlişkin Malzeme: Taş - Tuğla

Cephe Devşirme Malzeme: Görülmedi

İç Mekanda Bezeme: Yok

Sağlamlık Durumu: İyi

Diğer Özellikler

1. Onarım Tarihi: 01.01.1958

Yazıt: Var

Özgünlük Durumu (fiziki: Özgün

Özgünlük Durumu (İşlevsel): Özgün

Kullanım Durumu

Günümüzdeki İşlevi: ÇOCUK KÜTÜPHANESİ

Yapan Mimar: MİMAR SİNAN

Yaptıran: SOKULLU MEHMET PAŞA

Lokasyon

İl: İSTANBUL

İlçe: EYÜP

Mahalle: MERKEZ

Adres: CAMİ KEBİR CADDESİ

Emlak Mimar