Ateşgede

PKK'nın "Kürtlerin eski dini" sayması ve ritüellerini canlandırmaya çalışması nedeniyle Zerdüştlük ve Zerdüşt tapınakları 21'inci yüzyılda tekrar gündemde. İşte Zerdüşt tapınağı:

 
 

Mimarlık

Ateşgede ne demektir?

Ateşe tapanların, Zerdüştlük inancına sahip olanların ateş yaktıkları tapınak. Tasavvufta; Devamlı hak aşkı ile yanan gönül anlamında kullanılmaktadır

Ateşgede binası nedir?

Zerdüştlük dininin tapınağına ateşgede denir. Ateşgedeler, İslam devrinde kubbe sistemlerinin evrimini etkilemişlerdir. En ünlüsü Kars’taki Ani Harabeleri arasında yer alanıdır.

Ateşgede, İslamiyet öncesinde İran’da kutsal ateşin içerisinde yandığı yapı 3802 alana verilen isimdir. Örtülü bir mekân zorunluluğu olmayan ateşgedenin mekânı, üstü açık özel kesim 3802 doğal petrol sızıntısının yandığı bir alan da olabilir. Yapı olarak inşa edilmiş ateşgelerin temel örneği, dört masif ayaklı, üstü kubbeyle örtülü bir strüktürdür. Tromp geçiş öğelerine oturtulmuş kubbeleri ve masif taşıyıcılarıyla bu tür ateşgedeler, İslam zamanında kubbe sistemlerinin evrimini etkilemişlerdir.

Ateşgede - emlakmimar.com

En ünlü ateşgede nerededir?

Kars’ın Ocaklı Köyü sınırları içerisinde yer almakta olan Ani Harabeleri içerisinde yer almakta olan ateşgedenin 4. yüzyılda inşa edildiği sanılmaktadır. Yapının kitabesi yoktur. Surp Arak’elots Kilisesi ile Gürcü Kilisesi arasında yer alır.

Ateşgede - emlakmimar.com

Ani ateşgedesinin mimari özellikleri nelerdir?

Üst kısmı yıkılmış halde olan yapı, yüksek silindirik kaideler üstüne oturtulmuş, dört büyük sütunun oluşturduğu baldaken şemaya sahiptir. Baldakenin etrafında işlevleri tam anlamıyla saptanamayan mekanlar bulunur. Sütunların arası 12. yüzyılda örülerek yapı tetrakonchos (dört yapraklı yonca) planlı bir şapele dönüştürülmüştür.

Bu olağandışı yapının temelleri Birinci Dünya Savaşı'ndan kısa bir zaman önce Nikoli Marr'ın 1909 senesi kazısı esnasında gün ışığına çıkartılmıştır. Bu kazılardan sonra, ateşgede ihmal edilmiştir ve ona, Ani harita ve tariflerinde yer verilmemiştir.

Kalıntıların, M.S. birinci asrın başı ile dördüncü asrın ortalarına ait Zerdüşt "ateşgedesi" olduğu düşünülmektedir.

Diğer yandan, Hristiyanlığın ilk devrine ait bir eser, yani dördüncü veyahut beşinci yüzyıla ait bir açık-hava şehitliği (İng. "martyrion") olması da olasıdır.

1998 ve 1999 yıllarında, ateşgede, Ani kazıları şefi Prof. Beyhan Karamağaralı tarafından tekrar kazılır.

Ateşgedenin kalıntıları, takriben 1.30 m çapında, silindirik kaidelere oturan dört adet kalınca yuvarlak sütundan ibarettir. Sütunlar, 1.80 m aralıkla ve bir kare plan oluşturacak halde yerleştirilmiştir. Kolonlar yekpare taştan değil, küçük bloklardan oluşmuştur. Kendileri de üç veyahut dört küçük bloktan oluşan sade sütun başlıkları taşırlar. Rus veyahut Türk kazıcılar tarafından yapının çatısına ait delil bulunamamıştır, ama sütunların iriliği taştan yapma dam olduğunu ima etmektedir. Bir altar (bu sayfanın sonundaki sikkeye bakınız), büyük olasılıkla bu çatının altında, karenin merkezinde yer alıyordu. Rus kazıcılar, ateşgedeın neye benzeyebilir olduğunu göstermek için varsayıma dayalı bir model çizmişlerdir. Düz çatı da benzer derecede mümkündür.

Bilinmeyen bir tarihte, yapı, sütunların arasına dört eksedra eklenmek suretiyle bir şapele dönüştürülmüştür. Bu duvarlar oranla kabaydı ve Rus kazıcıların zamanında sütun başlıklarına kadar uzanıyor olmalarına karşın, bugün bunlardan geriye pek birşey kalmamıştır. Güney duvarında bir kapı vardır ve doğu apsiste yerden yüksek bir "chancel" (kilisede mihrabın yanında din adamlarına ayrılmış bölüm) görülür. Bu yükseltilmiş kısmın yüzü dört kemerlik sıra ile süslenmiştir.

Türk ekibinin yürüttüğü kazı nihayetinde yakınlardaki bazı yapılar ortaya çıkarılmıştır Bunlar şu an sütunların boylarının yarısında bile ulaşmayan vasatça inşa edilmiş duvarların kalıntılarından ibarettir. İşçilik kalitesi bunların daha sonraki bir döneme, yani yapının bir şapele dönüştürülmesinden sonraki döneme ait olduğunu belirtmektedir.

Şapelin önündeki duvarlar bir küçük avlu oluşturuyormuşa benzemektedir. Bir yoldan daha ziyade başka bir odacık bu avludan önce yapılagelmişe benzemektedir. Bu, yapının bir haneye bitişik özel şapel olduğunu önerir. Belki de cenazeye bağlı işlevi vardı - mihrab apsisinden güneye devam etmekte olan duvarın altından çıkan kemik parçalarının düzensiz ve birkaç insana ait olduğu saptanmıştır.

Sütunlar, epey pütürlü siyah bazalttan yapılmıştır. Bu, bir istisna dışında, Ani'de bu tür taşın kullanılışının tek gözle görülmektedir örneğidir. Kalenin surunda, toptan benzer cins taştan blokların tekrar kullanılmasıyla inşa edilmiş bir kule vardır. Bunlar, ateşgede kompleksinin başka bölmelerinden (belki de avlu duvarından) veyahut benzer döneme ait başka bir yapıdan alınmış olabilir. Blokların uçlarına işlenmiş oyuklar, büyük blokların kurşun içine yerleştirilmiş demir kırlangıç-kuyruğu mengenelerle biri birine tutturulmasından yararlanan eski taşçılık tekniğiyle bina edilen bir yapıdan geldiğini göstermektedir.

Dört sütun üstüne oturtulmuş kare halinde kubbeli Zerdüşt tapınaklarının Ermenistan’da varlığının, Hristiyanlık zamanı Ermeni mimarisinin alameti olan kubbeli ve merkez planlı kiliselerin evrimine katkısı olmuş olabilir.

Kars il merkezinden Ani’ye ulaşım nasıl sağlanır?

Kars il merkezinden 42 kilometre mesafede bulunan Ocaklı Köyü sınırları içinde yer alan Anı Örenyeri'ne karayolu (duble asfalt) yol ile ulaşmak için ziyaretçiler kendi arabalarıyla gidebilirler. Ek olarak envaiçeşit ticari dolmuş veyahut taksiyle de bölüme ulaşılabilmektedir.

Emlak Mimar